Заманауи әлем үнемі өзгеріп, дамып отырады және бұл үдерісте мәдениет пен өнер басты рөл атқарады десек – артық айтқандық емес. Бұлар қоғамдық пікірді қалыптастырады, әлеуметтік және саяси өмірге әсер етеді, қызметтің әртүрлі салаларында жаңа үрдістер мен бағыттардың туындауына себепкер болады. Бұл сұхбатымызда біз ҚР ҰҒА академигі Ғарифолла Есімнің шәкірті, белгілі ғалым, ҚР Мәдениет Қайраткері, философия ғылымдарының докторы, Ө.Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінің профессоры Әбуов Әміреқұл Ергешұлымен Қазақстанда Мәдениет және Өнер Университетін өкені, бүгіні мен ертеңі туралы толық талдау мен ойтолғау жасамақпыз.
– Бізден де сәлем, қаламы өткір, қадамы батыл, журналистер мақтанышы, қадірменді бауырым… ! Мен бүгінгі сұхбатқа үлкен толқумен келдім. Өйткені, Мәдениет пен өнер халықтардың мәдени және тарихи жадын сақтаудың маңызды факторлары болып табылады. Олар адамдарға өткенмен байланысты сақтауға және мәдени мұраға негізделген өз болмысын түсінуге көмектеседі. Мысалы, мұражайлар, галереялар, мұрағаттар мен кітапханалар маңызды ақпарат көздері болып табылады және халықтардың тарихи және мәдени жадын сақтауға көмектеседі. Солар арқылы біз ата-бабаларымыздың өткені, олардың уақыт өте ұмытылып кетуі мүмкін әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері туралы біле аламыз. Сонымен қатар, олар қоғамның мәдени деңгейін көтеру және халық арасында олардың тарихы мен мәдениетіне қызығушылықты тудыру үшін пайдаланылуы мүмкін.
– Ғалым аға, бұл сөз толғауыңыздан мен сіздің толқып қана емес, ауыз тұшытып айтар ойыңыз, бағыт пен бағдар берер тұжырымыздың да бар екенін байқағандаймын. Айтыңызшы: мәдениет пен өнердің қазіргі әлемге қалай әсер ететіні туралы не айтасыз?
– Өте орынды айтасыз! Мәдениет пен өнер қоғам дамуының негізгі ұйытқыларының бірі деуге болады. Сонымен қатар, мәдениет пен өнер еліміздің халықаралық беделін нығайтуға және оның әлемдік қоғамдастық алдында қайталанбас бейнесін жасауға көмектесе алады.
Дегенмен, мәдениет пен өнер өткенді сақтаумен ғана шектелмейді. Олар сонымен қатар заманауи құндылықтар мен идеяларды көрсететін жаңа мәдениет пен сәйкестікті қалыптастыру құралы болып табылады. Олар бізге қоғамдағы жаңа тенденцияларды тануға және өрнектің жаңа формаларын жасауға көмектеседі. Қазіргі заманғы өнер өнердің жаңа түрлерін жасау үшін жаңа технологиялар мен медианы пайдалана алады. Мысалы, көптеген суретшілер бірегей туындылар жасау үшін компьютерлік технологиялар мен графикалық редакторларды пайдаланады.
Сондықтан, мәдениет пен өнер әлеуметтік мәселелерді шешуге өз үлесін қоса алады. Оларды кедейлік, нашақорлық, зорлық-зомбылық және т.б. проблемалар туралы қоғамның хабардарлығын арттыру үшін пайдалануға болады. Мәдениет пен өнер де өскелең ұрпақты тәрбиелеу мен құндылықтарды қалыптастыруға көмектесе алады. Мысалы, кейбір елдерде жастарды қолдауға бағытталған мәдени бағдарламалар мен жобалар жүзеге асырылады, бұл олардың жеке басын түсінуге, өз елінің мәдениетін білуге және мәдени деңгейін көтеруге көмектеседі. Дегенмен, мәдениет пен өнер заманауи әлемде түрлі мәселелер мен қиындықтарға тап болуы мүмкін.
Дегенмен, мәдениет пен өнер қазіргі әлемде маңызды рөл атқарып келеді. Олар бізге өмір сүріп жатқан әлемді білуге және түсінуге көмектеседі және әлеуметтік дамуға үлес қосады. Сонымен қатар, олар елдің бірегей бірегейлігін жасау және әлемдік қауымдастықтың назарын аудару үшін пайдаланылуы мүмкін.
Мысалы, фильмдер, кітаптар, музыка және басқа да мәдени өнімдер жаңа өнер туындыларын жасайтын және жалпы мәдениетті дамытуға көмектесетін шығармашылық адамдар үшін шабыт көзі бола алады. Сонымен қатар, мәдени өнер наразылық пен әлеуметтік наразылықты білдіру құралына айналуы мүмкін. Мысалы, әлеуметтік әділетсіздікке, зорлық-зомбылыққа және басқа да келеңсіз құбылыстарға ашу-ыза мен наразылық білдіру үшін музыкалық шығармаларды, картиналарды және басқа да өнер туындыларын қолдануға болады.
– Әлем жұртшылығы күн өткен сайын планетамыздың қауіпсіздігіне алаңдаушылық білдіруде. Бұл мәселеге мәдениет пен өнердің не қатысы бар дейтіндер де аз емес. Сіздің пікіріңізді сұрасақ…
– Керісінше! Экологиялық мәселелерге назар аударуда мәдениет пен өнер де маңызды рөл атқара алады. Кейбір суретшілер мен фотографтар қоршаған ортаның ластануы немесе климаттың өзгеруі сияқты экологиялық мәселелерге назар аударатын туындылар жасау үшін өз шығармашылық туындыларын пайдаланады. Мұндай өнер туындылары маңызды мәселелерге назар аударатын қуатты құрал ретінде оларды шешуге ықпал ете алады.
Мәдениет пен өнердің маңызды рөлдерінің бірі — олардың адамдар арасындағы шекаралар мен айырмашылықтарды жеңу қабілеті. Мәдениет пен өнер мәдениетаралық мәселелерге назар аударудың және әртүрлі мәдениеттер арасында көпір құрудың қуатты құралы бола алады. Мысалы, мәдени іс-шаралар, фестивальдар мен көрмелер әртүрлі мәдениеттер арасындағы диалог пен түсіністікке және мәдениетаралық интеграцияға ықпал ете алады.
Журналист:
Ә.Әбуов: Сонымен қатар, мәдениет пен өнер адамдардың шығармашылық және интеллектуалдық әлеуетін дамытуға көмектеседі. Олар шығармашылықты дамыта алады және адамдарды жаңа өнер туындыларын жасауға шабыттандырады. Мәдени өнер сонымен қатар аналитикалық ойлау, сыни ойлау және интеллектуалдық қабілеттерді дамытуға көмектеседі.
– Мәдениет пен өнердің бүгінгі әлемдегі рөлі туралы көп айтылмайды. Неге?
– Сіздің ойларыңызбен толықтай келісемін. Мәдениет пен өнер шынымен де қазіргі қоғамның негізгі қозғаушы күштерінің бірі болып табылады. Сіздің атап көрсеткеніңіздей, олар тек өткенді сақтаумен шектелмей, сонымен бірге болашақты да қалыптастыруға үлес қоса алады емес пе?
Сіз дұрыс айтасыз, мәдениет пен өнердің ең маңызды функциясы — бұл адамдардың өмірлік тәжірибесін біріктіру және мағына беру қабілеті. Олар бізге қоршаған әлемді түсінудің, онымен байланысудың және оны өзгертудің бірегей тәсілдерін ұсынады.
Бірақ мен одан да маңыздысы — олардың адамдардың рухани әлеміне әсері деп ойлаймын. Өнер адамдарға өз эмоцияларын тануға, оларды өңдеуге және басқа адамдармен бөлісуге көмектеседі.
– Сіз мәдениет пен өнердің экономикалық мәні туралы не айтар едіңіз?
– Бұл бүгінгі күні көп адамның басын ауыртып жүрген сауал десем дұрыс болар. Мәдениет пен өнер өз кезегінде туризмді дамытып, елге инвестиция тартудың қуатты құралы болып табылады. Көптеген елдер туристерді тарту және олардың тарихын көрсету үшін бірегей арнайы мұражайлар, галереялар, театрлар және басқа да мәдени орындар жасайды. Бұл мемлекет үшін қомақты табыс көзіне айналып, халықтың әлеуметтік жағдайын көтеруге, жалпы мәдениет саласының дамуына септігін тигізуі мүмкін.
Мәдени өнер өнімдері коммерциялық қызмет объектісіне айналғанда, олар өздерінің шынайы мәні мен құндылығын жоғалтуға әкелетін коммерцияландыру проблемасына тап болуы мүмкін. Концерт, шоу, айтыстар бүгінгі күні мәдениеттен алшақтап кетіп бара жатқаны бұған мысал бола алады. Сонымен қатар, кейбір мәдени өнер түрлері мазмұнына немесе берілу тәсіліне байланысты сын мен дау-дамайға айналуы мүмкін.
Заманауи технологиялар мәдениет пен өнерге жаңа мүмкіндіктер ашты. Виртуалды шынайылық, жасанды интеллект және басқа да инновациялар өнерді жасау, тарату және түсіну тәсілдерін түбегейлі өзгертуде.
Қорыта келгенде, мәдениет пен өнер — бұл адамзаттың ең маңызды активтерінің бірі. Олар бізге өткенді сақтап қалуға, бүгінді түсінуге және болашақты құруға көмектеседі.
– Қазақстанда жеке Мәдениет және өнер университетін құру тамаша және өте уақтылы сұрақ: мақсатқа сай ғана емес, егемендігін нығайтып, жаһандық мәдени кеңістікте лайықты орын алуға ұмтылған ел үшін кезек күттірмейтін қажеттілік. Бұл туралы сіз айтып та, жазып та жүрсіз. Осындай университеттің аргументтерін, ықтимал қиындықтарын және ықтимал үлгілерін қарастыра отырып, осы тезисті егжей-тегжейлі талдап көреміз бе?
– Мен бұл сауалыңызды ғылыми тұрғыда талдауды ұсынар едім. Сіз дайынсыз ба?
– Байқап көрелік. Тайғанап жатсам – түзетерсіз, аға.
– Олай болса – бастадық. Мақсаттылықты жақтайтын дәлелдер (бұл не үшін қажет)
- Мәдениетті жүйелеу және стратегиялық дамыту.
Проблема: Қазіргі уақытта мәдениет саясаты көп жағдайда бытыраңқы, әртүрлі министрліктер (білім беру, ақпарат және т.б.), бірлестіктер мен үкіметтік емес ұйымдар арқылы жүзеге асырылады. Ұзақ мерзімді стратегияны әзірлейтін бірыңғай орталық жетіспейді.
Шешім: Мәдениет университеті ғылыми және әлеуметтік зерттеулер жүргізетін, тенденцияларды талдайтын, белгілі бір шешімдердің салдарын болжайтын және біртұтас ұлттық мәдени стратегияны қалыптастыратын «сауалнама орталығы» бола алар еді.
- Мәдени мұраны сақтау және жаңғырту.
Мәселе: Материалдық және материалдық емес мұраның орасан зор қабаты (археологиялық, жазба, мұрағаттық деректі ескерткіштерден дәстүрлі қолөнер мен эпостарға дейін) консервациялауды ғана емес, сонымен қатар заманауи аудиторияға бейімдеуді де талап етеді.
Шешім: Университет мұрағаттарды, кітапханаларды, мұражайларды цифрландыру, виртуалды мұражайлар, ғылыми реставрациялық кітапханалар құру бойынша жұмыстарды үйлестіре алады, сондай-ақ дәстүрлі өнерді заманауи медиа тіліне (кино, бейне ойындар, цифрлық өнер) аударатын жобаларға қолдау көрсете алады.
- «Ел имиджін» ұлттық брендін қалыптастыру және ілгерілету.
Проблема: Қазіргі Қазақстанның шетелдегі имиджін көбіне тек мұнаймен, даламен және Боратпен байланыстырады. Терең және көп қырлы мәдени бейнеден алыстаған.
Шешім: Қос салалы жаңа Университет «мәдени дипломатияның» штаб-пәтеріне айналуы мүмкін: ауқымды шетелдік көрмелерді ұйымдастыру орталығы, әйгілі жетекші топтардың гастрольдерін үйлестіру, халықаралық платформаларда заманауи қазақстандық киноны, әдебиет пен өнерді насихаттау, сол арқылы өз еліміздің тартымды және заманауи бейнесін қалыптастыру.
- Заманауи өнер мен шығармашылық индустрияны қолдау.
Проблема: Көптеген дарынды суретшілер, музыканттар, дизайнерлер мен режиссерлер инфрақұрылымның, қаржыландырудың және мемлекетпен диалог жүргізу арналарының жетіспеушілігіне тап болуда.
Шешім: Заманауи Университет ел мәдениетін экономикалық маңызды салаға (шығармашылық индустрияға) айналдыра отырып, келешегі бар жобаларды қолдайтын, әртістердің резиденцияларын ұйымдастыратын, білім беру бағдарламаларын жүргізетін және орындаушылар мен жасаушыларға таланттарын монетизациялауға көмектесетін грант беруші ұйым, даму қоры ретінде әрекет ете алады.
- Мәдени ағарту және халық ағарту.
Проблема: Академиялық мәдениет пен жалпы жұртшылықтың талаптары арасында алшақтық бар. Талғамы биік, сыни тұрғыдан ойлайтын көрермен, оқырман, тыңдармандардың жаңа буынын тәрбиелеу қажет.
Шешім: Мектептер мен университеттер үшін білім беру бағдарламаларын әзірлеу, ашық дәрістер, шеберлік сабақтарын өткізу, мәдениет туралы қолжетімді және жоғары сапалы медиа контент жасау (Arzamas жобасына ұқсас).
Журналист: Сіздің қанша жылдан бері жасап келе жатқан ұсынысыңыз өте терең ойланған және Қазақстанның мәдени дамуы үшін аса маңызды мәселердің бірегейі. Сіздің бай тәжірибеңізде балалар музыкалық мектебінің мұғалімі, музыкалық училище оқытушысы, мәдениет сарайының директоры, Халықаралық қазақ-араб университетінің вице – президенті, Оңтүстік Қазақстан «Ашық» университетінің ректоры, «Жоғары білім беру ұйымдарының Қазақстандық Ассоциациясының» атқарушы директоры (Астана), М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті деканы, Президент жанындағы мемлекеттік басқару Академиясының профессоры (Астана), Қазақ Ұлттық өнер университетінің профессоры, ғылыми ісі жөніндегі проректор, (Астана), Ұлттық қолжазбалар және сирек кітаптар орталығында ғылыми істері жөніндегі директор орынбасары (Астана), Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті Президентінің аппарат басшысы, проректоры, М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінің Музыкалық білім кафедрасының профессоры, енді бүгінгі күні Ө.Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінде «Өнер және білім» факультетінің музыкалық білім кафедрасының профессорысыз. Қарап отырсақ, санап отырсақ – Сіз бүкіл саналы ғұмырыңызды мәдениет, өнер, жоғары білім мекемелерінде өткізіп келесіз. Осындай бай тәжірибесі бар мамандар соңғы жылдары еліміздегі бір де бір министрлікті, оның сан-салалы департаменттері мен комитеттерін, басқармаларын басқармады-ау деген өксік пен өкінішке толы ой келеді. «Бір кем дүние!»
Келісесіз бе? Менің пікірімде, Қазақстанда Мәдениет және Өнер Университетін, сіз айтқандай университетті құру — елдің мәдени егемендігін нығайтудың стратегиялық қадамы болады дегім келеді.
Ә.Әбуов: Сөз жоқ, келісемін! Мәселенің өзектілігі
Қазақстанның мәдениет саясаты шынымен де әртүрлі ведомстволар арасына бөлінген, бұл үйлесімсіздікке және тиімсіздікке әкеліп соғады. Мәдениет және өнер университеті осы фрагментацияны жеңуге және бірыңғай стратегиялық бағыт қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Университеттің миссиясы мен функциялары туралы ой толғап көрелік:
Университеттің негізгі миссиясы:
- Ұлттық мәдениеттің интеграциялық даму стратегиясын әзірлеу
- Мәдени мұраны сақтау және жаңғырту
- Қазақ мәдениетінің жаһандық деңгейдегі бейнесін қалыптастыру
- Заманауи шығармашылық индустрияны дамыту
Іске асыру жолдары мен ықтимал қиындықтар
Қиындықтар:
- Қаржыландыру мәселесі — Мемлекеттік бюджеттен тыс қосымша қаржы көздері болуы қажет
- Мамандарды даярлау – Қаншама жылдардан бері саланың кәсіби кадрларының елімізде жетіспеушілігі
- Әкімшілік кедергілер — Қазіргі ведомстволардың қарсылығы
- Аймақтық теңсіздік – Университеттің еліміздің барлық аймақтарын қамтуы
Шешімдер:
- Халықаралық қорлармен ынтымақтастық
- Шетелдік білім беру бағдарламалары арқылы мамандарды университет қабырғасында даярлау
- Саларға мамандар дарлауды кезең-кезеңімен іске асыру стратегиясы
- Аймақтардағы филиалдар (мамандар даярлау орталықтары) желісін құру
Халықаралық тәжірибе
Біз әлемдегі сәтті үлгілерден тәжірибе ала аламыз:
- Францияның мәдени дипломатиядағы тәжірибесі
- Кореяның мәдениетті жаһандастыру бойынша тәжірибесі
- Эстонияның мәдениетті цифрландыру бойынша тәжірибесі
- БҰҰ-ның Білім, Ғылым және Мәдениет Ұйымының (ЮНЕСКО) халықаралық бастамалары
Қазақстанда Мәдениет және Өнер Университетін құру — бұл елдің мәдени егемендігін нығайтудың, ұлттық сәйкестендіруді қалыптастырудың және жаһандық мәдени кеңістікте құрметті орын алудың стратегиялық қадамы. Бұл ұсыныс уақыт талабына сай және оны іске асыру Қазақстанның мәдени әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді.
Мұндай Университет тек мамандар даярлайтын не ғылыми-зерттеу орталығы ғана емес, сонымен бірге елдің мәдени саясатын іске асыратын оперативтік механизм болуы керек. Ол Қазақстан мәдениеті мен өнерінің «сауалнама орталығы» ретінде әрекет етіп, бірыңғай стратегиялық бағыт береді.
Университеттің сәтті жұмыс істеуі үшін ол Үкіметтен тәуелсіз болуы тиіс, бірақ сонымен бірге мемлекеттік мәдениет және өнер саясатымен тығыз байланыста жұмыс істейді.
Ықтимал тәуекелдер мен қиындықтар (неден аулақ болу керек)
- Бюрократизация және шектен тыс орталықтандыру. Басты тәуекел – университетті «төменнен» бастаманы «жоғарыдан» келген директивалармен басып тастайтын басқа бюрократиялық бөлімге айналдырудан сақтау.
- Шешім: Университетте мемлекеттік аппараттан тәуелсіз, бірақ өзара тығыз байланыста жұмыс істейтін құрылым/орталық құру
- Ұсыныс: Бұл құрылым/орталықтың басқарма құрамына мәдениет пен өнер салаларының тәуелсіз эксперттері мен қоғам қайраткерлерін енгізу
- Ресурстарды бөлудегі субъективтілік. Непотизм, «өзімшілдерді» қолдау және белгілі бір орталарға кірмейтін талантты авторларды ұмыту сияқты айыптауларға жол бермеу.
- Шешім: Ашықтық және мәнді бағалау критерийлерін енгізу
- Ұсыныс: Барлық гранттар мен қаржыландыру бәсекелестік негізде, халықаралық эксперттер қатысқан комиссия арқылы бөлінуі керек
- Мәдениетті идеологияландыру. Университетті билік үшін «ыңғайлы» және адал өнер жасау үшін пайдалану тәуекелі және еркін шығармашылықты қолдамау.
- Шешім: Университеттің еркіндігін қамтамасыз ететін заңды кепілдіктерді құру
- Ұсыныс: Өнердің барлық бағыттарына тең қарау, саяси талғаудан тыс жағдай жасау
- Функциялардың қайталануы. Хаосқа жол бермеу мен ресурстарды ысырап етпеу үшін қолданыстағы министрліктер мен ұйымдармен өкілеттіктерді нақты бөлектеу.
- Шешім: Анық шектелген өкілеттіктер мен жауапкершіліктерді айқындау
- Ұсыныс: Қолданыстағы мекемелермен жұмысты үйлестіру үшін кеңесші орган құру
Мәдениет университеті қандай болуы мүмкін? (Модельдер)
Тәуекелдерді болдырмау үшін университет әкімші емес, көмекші, алаң және сараптама көзі болуы керек.
- 1-үлгі: Зерттеу және талдау орталығы. Аналог – Мәдениеттану Университеті (бұрынғы КСРО-дағы әл-Фараби атындағы Шымкент педагогикалық Мәдениет институты). Ғылымға, талдауға, стратегия жасауға көңіл бөлу.
- Үлгі 2: Даму қоры және грант беруші ұйым. Аналог – Британдық Кеңес немесе Гёте-Институт, бірақ ішкі дамуға бағытталған болуы керек. Негізгі қызметі – конкурстық негізде жобаларды ұйымдастырушылық және қаржылық тұрғыдан қамтамасыз ету.
- 3-үлгі: Платформа және агрегатор. Барлық мәдени іс-шаралар, жобалар, гранттар мен резидентура мүмкіндіктері жинақталған бірыңғай цифрлық платформа құру. Аудиторияның мәдени қажеттіліктерін талдау үшін үлкен деректермен жұмыстар жасау.
- 4-үлгі: Гибридті модель. Жоғарыда аталғандардың барлығының элементтерін біріктіретін ең қолайлы нұсқа: стратегиялық талдау орталығы плюс ресурстарды тарататын операциялық қор плюс ашық цифрлық платформа.
Қазақстанда Мәдениет және Өнер университетін құру өте орынды және өмірлік қажеттіліктен туындап отыр. Мұны өңірлік мұқтаждық деп қарамау керек. Жаһандану дәуірінде мәдениет пен Өнер ұлттық бірегейліктің, «жұмсақ күштің» және экономикалық дамудың (креативті индустрияның) негізгі ресурсына айналуда.
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев өзінің Қазақстан халқына 2025 жылғы Жолдауында: «Келесі мәселе. Бұл – жасанды интеллекті дәуіріндегі мәдениет пен өнердің дамуы. Осы салаға бұрынғыдай айрықша мән береміз, тиісті инфрақұрылымды саламыз және қажет болса жөндеуден өткізіп, қалпына келтіреміз» — деп баса айтты.
Мұндай университет мемлекеттік басқаша аппараттар сияқты болмауы керек. Оның миссиясы – мұраны сақтау үшін жағдай жасау, заманауи шығармашылықты қолдау және қазақстандық мәдениетті жаһандық кеңістікке интеграциялау үшін мәдени жаңғырудың, мәдени ренессанстың катализаторы болу. Бұл ұлттық рухты нығайтуға, халықаралық беделді арттыруға және үлкен өзгерістерге бастайтын, креативті жаңа серпін және жаңа екпін беретін университет болу.
Қазақстандағы мәдениет пен өнердің өрлеуі мемлекеттік қолдауды, қоғамдық бастамаларды және инфрақұрылымды дамытуды қамтитын кешенді тәсілді қажет етеді. Бұл үшін төмендегідей негізгі бағыттар болуы мүмкін:
- Мемлекеттік қолдау
- Шығармашылық жобаларды қолдауға арналған гранттар, шәкіртақылар және бағдарламалар арқылы мәдениет пен өнерді қаржыландыруды ұлғайту.
- Мәдениетке жеке инвестицияларды ынталандыратын заңдар мен бағдарламалар жасау (меценаттар үшін салықтық ынталандыру, демеушілік, т.т.).
- Ұлттық брендингті дамыту – фестивальдармен, көрмелермен және мәдени алмасулар арқылы қазақстандық өнерді шетелде ілгерілету.
- Білім және кадрлар
- Шығармашылық университеттер мен мектептерді жаңғырту (театр, өнер, музыка және т.т.).
- Жас таланттарды қолдау (стипендиялар, конкурстар, суретшілер резиденциялары, авторлық көрмелер және т.т.).
- Сандық технологиялар мен халықаралық тәжірибені қоса алғанда, заманауи оқыту әдістерін енгізу, жасанды интеллект мүмкіндіктерін пайдалану.
3.Инфрақұрылым
- Мұражайларды, театрларды, концерттік залдарды, кітапханаларды (әсіресе аймақтарда) салу және қайта құру, олармен тығыз шығармашылық байланыстар орнату.
- Цифрлық мәдениетті дамыту – өнерге арналған онлайн платформалар, виртуалды көрмелер, цифрлық мұрағаттар.
- Тәуелсіз мәдени кеңістіктерді қолдау (арт хабтар, шығармашыл адамдар үшін коворкингтер).
- Өнерді танымал ету
- Мәдени іс-шаралар – әлемдік жұлдыздардың қатысуымен фестивальдарды (кино, театр, музыка, заманауи өнер) тұрақты ұйымдастыру және өткізу.
- Шетелдік мәдени мекемелермен бірлескен жобалар (Гёте институты, Британдық кеңес және т.б.).
- Медиа қолдау – теледидар бағдарламалары, подкасттар, мәдениет туралы YouTube және т.б. арналарды пайдалану.
.5. Мұраны сақтау және заманауи үрдістер
- Мәдени мұраны – мұрағаттарды, музыканы, әдебиетті цифрландыру, оларды қолжетімді ету.
- Заманауи өнерді дамыту – стрит-арт, спектакльдер, мультимедиялық жобалар.
- Өнердегі қазақ тілін қолдау – әлемдік классика аудармалары, фильмдердегі субтитрлер.
6.Жеке плюс мемлекеттік әріптестік
- Демеушілікке бизнесті тарту және өнер кеңістігін құру.
- Тәуелсіз жобалар үшін краудфандинг.
- Халықаралық ынтымақтастық
- Халықаралық биенналдарға, кинофестивальдерге, кітап көрмелеріне қатысу.
- Суретшілер, музыканттар, жазушылар үшін мәдени алмасу бағдарламалары.
Сәтті бастамалардың мысалдары
- Astana Art Fest – заманауи өнер фестивалі.
- Алматы заманауи өнер кеңістігі – эксперименталды өнер алаңы.
- Qazaqstan Cinema – ұлттық киноны қолдау.
Қорытынды
Қазақстанда мәдениет пен өнерді көтеру үшін жүйелі өзгерістер, қоғамның белсенді қатысуы және инвестиция қажет. Дәстүрді инновациямен ұштастырып, инфрақұрылымды дамытып, шығармашылық еркіндікке жағдай жасау маңызды.
Қазақстанның заманауи мәдениеті мен өнері бүгінгі күні ұлттық дәстүрлерді әлемдік үрдістермен үйлестіре отырып, трансформация кезеңін бастан өткеруде. Жағдай екіұшты: жарқын жетістіктер бар, сонымен қатар көптеген қиындықтар да орын алуда. Негізгі аспектілерді талдап көрейік.
Қазақстанда Мәдениет және Өнер университетін құру: Тәуекелдер мен Үлгілердің Талдауы
Ықтимал тәуекелдер мен қиындықтар
Сіздің атап өткен тәуекелдеріңіз өте негізді және нақты. Оларды болдырмау үшін алдын ала шаралар қабылдау қажет:
Мәдениет университетінің ықтимал үлгілері
- Зерттеу және талдау орталығы үлгісі
- Артықшылықтары: Ғылыми негізделген шешімдер, ұзақ мерзімді стратегиялар
- Кемшіліктері: Тікелей іс-әрекеттерді шектеу
- Даму қоры және грант беруші ұйым үлгісі
- Артықшылықтары: Тәуелсіз жобаларды тікелей қолдау, икемділік
- Кемшіліктері: Тұрақты қаржыландыру қажеттілігі
- Платформа және агрегатор үлгісі
- Артықшылықтары: Ақпараттық қолжетімділік, ресурстарды тиімді пайдалану
- Кемшіліктері: Техникалық инфрақұрылымға көп инвестиция қажеттілігі
- Гибридті модель (ең оңтайлы)
- Ұсынылатын нұсқа: Жоғарыда аталған барлық элементтерді біріктіретін модель:
o Стратегиялық талдау орталығы
o Ресурстарды тарататын операциялық қор
o Ашық цифрлық платформа
o Халықаралық алмасуларды ұйымдастырушы
Қорытынды және әрекет жоспары
Қазақстанда Мәдениет пен өнер университетін құру үшін келесі қадамдарды ұсынамыз:
- Дәйексөз дайындау: Халықаралық тәжірибені зерттеу және оны Қазақстан нақтылығына бейімдеу
- Пилоттық жобаны іске асыру: Бастапқы кезеңде шектеулі функциялармен жұмыс істейтін университетті құру
- Қоғамдық кеңес құру: университеттің тәуелсіздігін қамтамасыз ететін қоғамдық кеңесті құру
- Халықаралық ынтымақтастық: Әлемдегі сәтті үлгілермен ынтымақтастық орнату
- Кезең-кезеңімен дамыту: Тәжірибе жинақтаған сайын университеттің функцияларын кеңейту
Мәдениет пен өнер университеті Қазақстанның мәдени дамуының «сауалнама орталығы» болып, елдің мәдени егемендігін нығайтуға, ұлттық сәйкестендіруді қалыптастыруға және жаһандық мәдени кеңістікте құрметті орын алуға ықпал етеді.
– Сіз университет сәтті жұмыс істеуі үшін үкімет пен азаматтық қоғам арасындағы теңгерімді сақтауымыз керек, сонымен бірге ол өзін-өзі басқару және қаржылық тәуелсіздік принциптеріне негізделуі керек дейсіз. Ашығырақ айтасыз ба?.
– Өте маңызды сұрақ! Қаржылық тәуелсіздік дегеніміз – пен өнер университеттің қызметі мен шешімдері тек бір бюджет қорына немесе бір тапсырыс берушіге тікелей тәуелді болмауы керек дегенді білдіреді. Бұл оның шынайы тәуелсіздігінің, икемділігінің және шығармашылық еркіндігінің негіздік кепілі.
Мұны қалай жүзеге асыруға болады? Бірнеше негізгі принцип пен әдіс бар:
- Қаржы көздерін әртараптандыру
Университет тек мемлекеттік бюджеттен ғана емес, бірнеше түрлі көздерден қаржыландырылуы керек. Бұл оны саяси өзгерістерден немесе бюрократиялық шектеулерден қорғайды.
- Мемлекеттік грант (бірақ шартты емес): Университет ұлттық маңызы бар нақты жобалар үшін (мысалы, ұлттық мұраны цифрландыру) бәсекелестік негізде гранттар ала алады, бірақ бұл оның негізгі қаржыландыруы болып қалмауы керек.
- Халықаралық қорлар мен ұйымдар: ЮНЕСКО, Еуразиялық даму банкі, Еуроодақ бағдарламалары, ірі халықаралық мәдени қорлар (мысалы, Calouste Gulbenkian Foundation) сияқты ұйымдардан гранттар тарту.
- Жеке сектор мен меценаттар: Ірі компаниялардың корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік бағдарламалары бойынша қаржылануды дамыту. Мұны салық жеңілдіктерімен қолдау (мысалы, мәдениетке қайырымдылық жасаған компанияларға салық бойынша жеңілдіктер).
- Өз қаржы көздерін жасау: Университет өзін-өзі қаржыландыра алатын қызметтерді ұйымдастыра алады:
o Сауда-саттық (кітап, сувенирлер, мерч).
o Кішігірім кіріс түсетін платформаларға кіру ақысы (көрмелер, арнайы оқиғалар, қойылымдар және т.т.).
o Кәсіби консалтинг және сараптамалық қызмет көрсету.
o Өз атауымен шығарылған өнімдерді лицензиялау.
- Эндаумент қорын құру
Бұл қаржылық тәуелсіздіктің ең тиімді әдісі. Мұнда бастапқы кезде мемлекет пен негізгі меценаттар құрылған капиталды (негізгі қорды) салады. Осы ақшаға тәуекелсіз бағытта инвестиция салынып, алынған пайда (дивидендтер, пайыздар) ғана университеттің жұмыс істеуіне жұмсалады. Негізгі қорға тимеу шарты қойылады. Осылайша, университет ондаған жылдар бойы тұрақты кіріс көзіне ие болады және қысқа мерзімді саяси шешімдерден тәуелсіз болады.
- Ашықтық пен шағымға жауаптылық
Қаржылық тәуелсіздік құпиялық емес, керісінше, толық ашықтықты талап етеді. Университет:
- Жылдық есептерін (аудиторлық тексеруден өткен) жариялауы керек.
- Барлық гранттардың тағайындалу критерийлері мен нәтижелері ашық болуы керек.
- Бұл қоғамның сенімін қалыптастырады және жаңа инвесторлар мен серіктестерді тартады.
Журналист: Не үшін бұл маңызды болмақ, қалай ойлайсыз?
Әбуов Ә.Е. Тыңдаңыз! Саяси тәуелсіздік: Университет ағымдағы саяси тенденцияларға бағынбай, шынайы көркемдік құндылықтарға негізделген ұзақ мерзімді стратегияны жүзеге асыра алады.
- Еркін шығармашылық: Ол тек «мемлекетке ыңғайлы» өнерді емес, зияткерлік ізденіс пен сыни көзқарасты қолдай алады, бұл шынайы мәдениеттің дамуы үшін өте маңызды.
- Икемділік: Нарықтағы немесе қоғамдық қажеттіліктердегі өзгерістерге тез және икемді реакция бере алады, керекті жерге ресурстарды жылдам бағыттай алады.
- Халықаралық сенім: Халықаралық серіктестер мен қорлар мемлекеттік аппараттың тар тізгінінде емес, кәсіби және тәуелсіз ұйыммен жұмыс істеуге үміткер болады.
Қорытындылай келе: Қаржылық тәуелсіздік «қайдан ақша алуға болады» деген сұрақ емес, «қалай білікті тәуелсіз шешім қабылдау еркін сақтауға болады» деген философия. Бұл институттың шығармашылық және интеллектуалдық несиесінің негізі болады.
Біздің осы ісіміз – Қазақстан мәдениетінің гүлденуі мен жаһандық дәрежеге көтерілуі үшін атқарылатын ізгі, пайдалы және аса маңызды бастама.
– Сізге тілек жолыңыз ашық, ісіңіз оңай болсын. Ақылыңыз ашық, көңіліңіз кен болсын. Жұмысыңызда шығармашылық пен даналық, серіктестеріңіздің арасында ынтымақ пен ізгі ниет үстем болсын!
– Әумин! Осы істің тек біздер үшін ғана емес, бүкіл ұлтымыздың ортақ мәдени мұрасы, бай өнері мен болашағы үшін жақсы нәтижелерге жететініне қол жеткізу негізгі шынайы әрекетпен ғана мүмкін болмақ. Әрине, сонда ғана соңғы нәтиже тек бір ұйымның емес, бүкіл қоғамның жетістігіне айналып, ұлттың рухани күш-қуатын нығайта алады.
Журналист: Әумин! Бұл сөздеріңіз үшін шексіз алғыс білдіремін!
Әбуов Ә.Е. Біздің бастаманы Президентіміздің қолдауы, сіздердің, қадірлі журналист қауым, жанашырлықтарыңыз, әрине, осы жерде ерекше атап айтуымыз керек – халқымыздың жылы тілектері мен сенімі — бұл жаңадан жаңғырып бой көтермекші болып отырған Мәдениет және өнер университетіне ерекше қуат пен шабыт берері сөзсіз. Біз бірге бастаған бұл істің әр кезеңі де, әр қадамы да Аллаһтың ризалығымен, Оның қолдауымен ғана болмақ!
– Сізбен бүгінгі сұхбатымыздың тұжырымы — тақырыбымыздың аталмыш процестің негізгі аспектілері өте терең және жан-жақты көрсетілді деп санаймын.
– Қорыта келгенде, мәдениет пен өнер — бұл адамзаттың ең маңызды активтерінің бірі. Олар бізге өткенді сақтауға, бүгінді түсінуге және болашақты құруға көмектеседі. Сіздің бүгінгі ой түйіндеуіңізде осы процестің негізгі аспектілері өте терең және анық көрсетілген дей келе, мен осындай халқымызды сағындырып киелі оңтүстікте қайта ашылғалы отырған қара шаңырақты өзіңіздей түлегі, бүкіл саналы ғұмырын халықтың мәдениетіне, өнеріне, білімі мен ғылымына арнаған, тұла бойы тұнып тұрған креативті ұстаз басқарса бәріміз де ұтар едік демекпін. Осы ойымды елімізге белгілі де беделді газетіміздің оқырмандары қолдай отырып, халқымызға жеткізер деген сенімдемін!
